با فرارسیدن ماه صفر، بار دیگر زمزمهها و نگرانیهایی در دل بسیاری از ما جان میگیرد: آیا این ماه واقعاً نحس است؟ آیا باید از آغاز آن بر حذر بود و از انجام کارهای مهم خودداری کرد؟ این پرسشها، ریشهای عمیق در وقایع تاریخی و باورهای مردمی دارد. اما آیا این «نحسی» از ذات زمان نشأت میگیرد یا از رخدادهایی که در بستر آن به وقوع پیوستهاند؟ بیایید در این مطلب، به واکاوی این موضوع بپردازیم و از منظر مستند، به این باور عمومی پاسخ دهیم.
صفر: ماه اندوه و خاطرات تلخ
ماه صفر، برای شیعیان و تمام مسلمانان، یادآور مجموعهای از حوادث تلخ و جانگداز است که قلب تاریخ را به درد آورده. این ماه، با آغاز جنگ خونین صفین در سال ۳۷ هجری قمری گره خورده؛ نبردی ۱۱۰ روزه میان امیرالمؤمنین علی(ع) و سپاه شام که با خدعهای دردناک به ماجرای «حکمیت» انجامید. اما سنگینترین بار این ماه، بیتردید یادآور مصیبت عظمی و حزنانگیز کربلاست. کاروان اسرای اهل بیت(ع)، پس از واقعه عاشورا، در این ماه وارد شهر شام شد و در این ایام، حضرت رقیه(س)، آن کودک معصوم، با دلی داغدار پدر به شهادت رسید. علاوه بر این، بیستم صفر، اربعین سید و سالار شهیدان است که اوج ماتم را در دلها زنده میکند. پایان ماه صفر نیز با رحلت جانسوز پیامبر اعظم (ص)، شهادت سبط اکبرش امام حسن مجتبی (ع) و شهادت غریبالغربا امام رضا(ع) مصادف است. این سلسله از فجایع، به وضوح نشان میدهد که چرا این ماه، در حافظه جمعی، با اندوه و تلخی پیوند خورده است.
نحسی زمان یا نحسی اعمال؟
این حجم از وقایع ناگوار، سبب شده تا با فرارسیدن ماه صفر، بسیاری از مردم درباره «نحس» و «شوم» بودن آن بپرسند و حتی از انجام کارهای مهم و خیر در این ماه پرهیز کنند. گویی نوعی فوبیا یا ترس از بدیمنی، در جامعه رواج یافته است. اما آیا این نحسی در فرهنگ اسلامی، قرآن و روایات، برای زمانها و ایام خاصی تأیید شده است؟ بله، واژههای «سعد» و «نحس» در متون دینی ما کاربرد دارند. قرآن کریم به صراحت از «یوم نحس» سخن میگوید، همانطور که «ایامالله» را داریم، «ایام نحسات» نیز وجود دارند. به عنوان مثال، در سوره فصلت، آیه ۱۶، به روزهای نحسی اشاره میشود که عذاب الهی بر گروهی از انسانهای فاسد و ستمگر نازل شده است: «فَأَرْسَلْنَا عَلَیْهِمْ رِیحًا صَرْصَرًا فِی أَیَّامٍ نَّحِسَاتٍ لِّنُذِیقَهُم مِّنَ الْعَذَابِ الْخِزْیِ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَخْزَی وَهُمْ لَا یُنصَرُونَ» (ما تندبادی سخت و سرد در روزهایی شوم بر آنان فرستادیم تا در زندگی دنیا عذاب خواری را به آنان بچشانیم و قطعاً عذاب آخرت خوارکنندهتر است و آنان یاری نمیشوند.) همچنین در سوره قمر، آیه ۱۹، از «یوم نحس مستمر» یاد شده است. این آیات، نشان میدهند که نحسی، واقعیتی است که میتواند در بستر زمان رخ دهد.
شام؛ روایت یک فاجعه انسانی
اما نکته کلیدی اینجاست که ذات ایام و زمانها، هرگز بد و نحس نیستند. زمان، صرفاً ظرفی است که اعمال و حوادث در آن رخ میدهند. این رفتارها و اعمال ناپسند انسانها، یا حوادث دلخراشی که به دست بشر رقم میخورد، هستند که میتوانند زمان را «نحس» جلوه دهند. به عبارت دیگر، حوادث تلخ و منفی انسانیاند که زمان را از سعد بودن خارج کرده و آن را سنگین میکنند. روزهایی که عذاب الهی بر مردم نازل شده، نحس و شوم خوانده میشوند، اما این عذاب به دلیل اعمال خود انسانها بوده است. انسان، خود با کارهایش، قابلیت جذب عذاب الهی را به سوی خویش میکشاند. شهرت ماه صفر به نحس بودن، ریشه در همین حوادث دردناک، مصیبتها و ستمهایی دارد که در این ماه بر پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) وارد شده است. ورود اهل بیت(ع) به شام، یکی از همین فجایع بود. یزید دستور داده بود شهر را زینت کنند و مردم لباس نو بپوشند تا با طبل و شیپور به استقبال اسرا بروند و جارچیان بگویند اینها کسانیاند که قصد براندازی حکومت داشتند و به سزای اعمالشان رسیدهاند. در چنین فضایی، اهل بیت(ع) با سرها و زنان و کودکان اسیر، وارد دروازه ساعات دمشق شدند؛ صحنهای که قلم از توصیف آن عاجز است.
راه رهایی: پناه بر رحمت الهی
با این اوصاف، چگونه میتوان از بار سنگین این ماه و مصائب احتمالی آن در امان ماند؟ محدث بزرگ، شیخ عباس قمی، در کتاب «وقایع الایام» تأکید میکند که هیچچیز بهتر از صدقه، ادعیه و استعاذات وارد شده نیست. ایشان توصیه میکنند برای محفوظ ماندن از بلاهای نازله در این ماه، هر روز ده مرتبه دعای شریف «یَا شَدِیدَ الْقُوَی وَ یَا شَدِیدَ الْمِحَالِ...» خوانده شود که در آن به قدرت الهی پناه برده میشود و از شرّ مخلوقات رهایی خواسته میشود:
یَا شَدِیدَ الْقُوَی وَ یَا شَدِیدَ الْمِحَالِ یَا عَزِیزُ یَا عَزِیزُ یَا عَزِیزُ ذَلَّتْ بِعَظَمَتِکَ جَمِیعُ خَلْقِکَ فَاکْفِنِی شَرَّ خَلْقِکَ یَا مُحْسِنُ یَا مُجْمِلُ یَا مُنْعِمُ یَا مُفْضِلُ یَا لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَ نَجَّیْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کَذلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ وَ صَلَّی اللهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ
(ای سختنیرو و ای سختگیر! ای عزیز، ای عزیز، ای عزیز! خوار شدند از بزرگیات همه خلقت. پس کفایت کن از من شرّ خلق خودت را، ای احسانبخش! ای نیکوکار! ای نعمتبخش! ای عطا دهنده! ای که معبودی جز تو نیست! منزهی تو! به راستی من از ظالمانم. اجابت کردیم برایش و نجاتش دادیم از غم و همچنین نجات دهیم مؤمنان را، و رحمت کند خدا بر محمد و آل پاک و پاکیزهاش!)
همچنین، سید بن طاووس برای روز سوم ماه صفر، نمازی دو رکعتی را با سورههای «حمد» و «فتح» در رکعت اول، و «حمد» و «توحید» در رکعت دوم توصیه میکند. پس از نماز، صد صلوات، صد لعن بر آل ابیسفیان و صد استغفار، و سپس طلب حاجت از خداوند، امید به اجابت را در پی دارد. اما فراتر از این اعمال خاص، مهمترین راهکار در ماه صفر، «صدقه دادن» و «توجه قلبی به خداوند» است. این ماه، فرصتی است برای تأمل در درسهای تاریخ، همدلی با اهل بیت(ع) و تقویت ارتباط معنوی با پروردگار، نه ترس و گوشهنشینی. با توکل بر خدا و انجام اعمال نیک، میتوانیم این ایام را به فرصتی برای رشد معنوی تبدیل کنیم.
نظر شما